Geschiedenis

1 In den beginne

Het huidige gebouw, de voormalige steenfabriek “De Bovenste Polder”, dateert van 1923
Doch de voorgeschiedenis van een steenfabriek op deze locatie begint al in 1846.
In dat jaar bouwden de compagnons Bowles en Lans, die al een andere steenfabriek
aan de monding van de haven bezaten,
een steenfabriek op de plaats waar nu de huidige Bovenste Polder staat.
De klei die daar werd verwerkt bleek uitermate geschikt te zijn voor
de vervaardiging van harde straatstenen.
De toenmalige steenfabriek De Bovenste Polder bestond uit drie veldovens.
In 1875 werd een stoommachine geplaatst ten behoeve van de steenpersmachine,
voor die tijd zeer vooruitstrevend.


2 Zig-zag ringoven

De steenfabriek kwam in 1921 in het bezit van L.J. Duijs.
De huidige Bovenste Polder verrees in 1923 na de sloop van de oude veldovens.
Het gebouw werd voorzien van een zogenaamde zig-zag ringoven
“zijnde een oven gebouwd van vuurvaste en gewone steenen met gietijzeren stookputten
en kranen en steenen schoorsteen, houten kap met pannen gedekt,
dienende tot het bakken van metselsteenen en straatklinkers,
zonder mechanische beweegkracht te gebruiken.”
De oven, naar een ontwerp van J.J. Wentink uit Utrecht, heeft 16 poorten,
een grondoppervlak van 735 vierkante meter en een centraal geplaatste toren.


3 Opgekocht

De steenfabriek “Bovenste Polder” overleefde met geringe schade de Tweede Wereldoorlog.
Bij raadsbesluit van 1965 werd de steenfabriek
samen met de naburige steenfabrieken “Koebongerd” en “Hoge Waard”
door de gemeente opgekocht ten behoeve van stadsuitbreiding in de uiterwaarden,
het zogenaamde Uiterwaarden-plan.
Duijs zette zijn onderneming voort in een nieuwgebouwde fabriek
in Hedikhuizen aan de Maas.
Aan het fabriceren van bakstenen in De Bovenste Polder kwam een eind,
de steenfabriek werd in 1965 samen met de Koebongerd en de Hoge Waard gesloten.


4 Gered door uitstel

De Koebongerd en de Hoge Waard zijn spoedig daarna gesloopt,
maar er kwam vertraging in de toestemming voor het Uiterwaardenplan.
Tegen de bouwplannen van de gemeente kwam verzet,
men vond dat dit unieke uiterwaardenlandschap niet verloren mocht gaan.

Sloop van de Bovenste Polder werd daarom nog even uitgesteld.
Dit uitstel is haar redding geweest, want de Raad van State besliste in 1976
bij Koninklijk Besluit dat er geen nieuwbouw mocht komen in de uiterwaarden.
en de gemeente Wageningen werd schadeloos gesteld.
Later kwam het eigendom in handen van Staatsbos-beheer.
Hoewel de sloop van de steenfabriek niet doorging
was al wel de schoorsteen in 1969 getopt van 44 meter tot 33 meter.


5. De jaren ‘80

In de jaren 80 van de vorige eeuw werd door een aantal jonge mensen
de “Vereniging tot Behoud van De Bovenste Polder” opgericht.
De steenfabriek werd door de Vereniging gekenmerkt als een beeldbepalend
industrieel monument. Een toekomstig gebruik met woonruimtes en ateliers
kon in haar ogen weer een funktie aan het gebouw geven.
Zij slaagde er in 1986 definitief in de steenfabriek van de sloop te redden.
De Vereniging ging aan de slag om haar plannen te realiseren.
In de tussentijd werd verder verval van de steenfabriek tegengegaan
door het wind- en waterdicht houden van het dak
en er werd daarnaast al begonnen met het opknappen van het gebouw.


6 Kanovereniging De Bovenste Polder


In 1988 zocht een aantal kanoliefhebbers contact
met de Vereniging tot Behoud van De Bovenste Polder
om een onderkomen te vinden voor een kanovereniging in oprichting.
Deze kanovereniging kon terecht in enkele voormalige ovens
en zo ontstond op 21 juni 1988 de Wageningse Kano-vereniging
WKV De Bovenste Polder.
De ovens waren dichtgemetseld tegen verder verval en vandalisme.
De kanovereniging knapte in eigen beheer
de toegewezen ovens op en hielp de Vereniging met de reparaties van het dak
en onderhoud aan het gebouw.
De ovens werden ingericht als botenloods.


7 De grote restauratie

In 1995 ging de Vereniging tot Behoud van De Bovenste Polder
over in de “Stichting De Bovenste Polder".
De steenfabriek werd in eigendom aan de stichting overgedragen.
In september 1996 startte de langverwachte restauratie,
met hulp van diverse subsidies en andere financiële middelen
Er werd begonnen met het verwijderen van de 20.000 dakpannen van het dak.
In de maanden daarop werd de historische dakconstructie hersteld
en de kap geïsoleerd.
In februari 1997 werd gestart met het plaatsen van wanden, ramen en deuren,
het storten van vloeren en het aanbrengen van verdiepingsvloeren.
Op de bovenverdieping zijn twee woonruimtes en diverse ateliers gerealiseerd.
Sinds eind 1997 wonen twee families in de steenfabriek
en vinden ook diverse kunstenaars en muzikanten hun onder-komen,
deels in ateliers op de bovenverdieping
en deels in de voormalige ovens.
De grote centrale ruimte op de bovenverdieping is een gemeenschappelijke ruimte
die openstaat voor alle huurders.
Ook zijn er gemeenschappelijke sanitaire voorzieningen (douche en toilet).


8 Energie

Tijdens de renovatie startte de stichting De Bovenste Polder een campagne
om voldoende middelen voor warmtepompen bijeen te krijgen.
Warmtepompen bieden het milieuvoordeel dat er warmte
aan het bodemwater wordt onttrokken.
Daardoor is er voor de verwarming van het gebouw geen kostbaar aardgas nodig
en is er geen uitstoot van het broeikasgas kooldioxide.
Het plan hield ook de plaatsing in van warmtepompen
die warmte terugwinnen uit de ventilatielucht die naar buiten geblazen wordt,
dit ten behoeve van warm tapwater.
Na verloop van jaren bleek deze nieuwe technologie niet geheel
zonder problemen te werken.
Doordat de pompen voortdurend lekkage hadden
en ze daardoor niet efficiënt konden worden gebruikt,
is er alsnog een gasgestookte verwarming ingebouwd.


9 Waterzuivering

Ten behoeve van waterzuivering is bij de steenfabriek een helofytenveld aangelegd.
Het huishoudelijk water wordt geloosd op een septic-tank en
Helofytenfilters bieden een oplossing voor het probleem dat bedrijven
en woningen in het buitengebied in de toekomst het huishoudelijk afvalwater
niet meer ongezuiverd kunnen lozen op sloten of de Rijn.


10 Rijksmonument

De provincie Gelderland beschouwde de steenfabriek de Bovenste Polder inmiddels
als een belangrijk historisch element dat kenmerkend is voor het Gelders landschap.
Zo belangrijk dat het in 2000 de status “Rijksmonument” heeft gekregen.


11 De huidige situatie

De Stichting De Bovenste Polder en ook het eigendom van de steenfabriek
is per 1 april 2003 overgegaan naar
de “Nationale Maatschappij tot Behoud, Ontwikkeling
en Exploitatie van Industrieel Erfgoed”, kortweg BOEi BV.
Dit is een landelijke organisatie die tot doel heeft om industrieel erfgoed
op te kopen, te behouden en te beheren.
De reden van deze stap was om het behoud en beheer van de steenfabriek
>en omliggend terrein te professionaliseren om op deze manier
gemakkelijker gelden voor beheer en onderhoud te verwerven.
Door het (landelijke) netwerk van BOEi zijn de mogelijk-heden
om subsidies te verkrijgen groter dan bij de voormalige stichting.
Sindsdien hebben aan de steenfabriek
nog verschillende renovatiewerkzaamheden plaatsgevonden.
De schoorsteen is inmiddels grondig opgeknapt en wordt in 2013
weer op de oude hoogte van 44 gebracht.
Verder zijn de ruimtes boven in het gebouw beter geïsoleerd
en ook is er houtwerk (kozijnen, betimmering) aan de buitenkant vernieuwd.
Er bestaan ook plannen voor een herinrichting van het buitenterrein,
maar er is nog onduidelijkheid over hoe het terrein wordt ingericht
en wanneer daarmee wordt begonnen.


De schoorsteen van de steenfabriek wordt gerestaureerd.

De schoorsteen wordt gerestaureerd
De schoorsteen van de steenfabriek wordt gerestaureerd.

De schoorsteen wordt gerestaureerd


Zicht op de steenfabriek vanuit het water.

Zicht op de steenfabriek vanuit het water




Aan de achterzijde wordt het graan geoogst




Steenfabriek De Bovenste Polder

.
Aan de Rijn 5
6701 PB Wageningen


info@steenfabriekwageningen.nl